http://haramzeinabie.ir/fa حرم حضرت زینب بنت موسی بن جعفر علیهاالسلام اصفهان » موقعیت جغرافیایی و مذهبی مشهد اردهال زینبیه
۱۱ / ۰۶ / ۱۳۹۳

موقعیت جغرافیایی و مذهبی مشهد اردهال

بلوک اردهال (دارای چندین روستا) که نام قدیمی آن وراردهار(۱) بوده، در یک منطقه کوهستانی چهل و دو کیلومتری درغرب کاشان و شرق دلیجان قرار گرفته و بر سر راه کاشان – دلیجان واقع است

که از قدیم شامل روستاهای خاوه، کلجار، کرمه، غیاث آباد، و محلات جوشق، ریجان و لاران بوده است. اهالی این منطقه مردمانی زحمتکش دارای شغل قالی بافی، کشاورزی و دامپروری اند، اردهال دارای باغات، اشجار فراوان، یکی از مناطق بسیار زیبای کوهستانی و خوش آب و هوا می باشد. مشهد اردهال از لحاظ تقسیمات کشوری دستخوش دگرگونی هایی بوده، (در ازمنه قدیم تابع اصفهان) از آغاز پیدایش و استقلال شهر قم از اصفهان جدا و به این شهر پیوست و مدتها تابع قم شمرده می شد، ارتباط و اتصال اردهال با قم تا حدی بود که تولیت مشهد را هم به متولی آستانه کریمه حضرت معصومه (علیه السلام) واگذاشته و در دولت آل تیمور برای این دو بقعه یک نفر متولی می گماشتند، پس از رسمیت مشروطیت و تقسیمات کشوری از نظر تعیین وکیل و انتخاب نماینده، بخش اردهال را تابع کاشان ساختند در قانون اخیر تقسیمات کشوری، چون محلات از قم مجزا و شهر مستقل شناخته شد، اردهال، نراق و دلیجان را ضمیمه آن ساختند.
حضرت آیه الله نجفی برای رفاه اهالی مشهد مقدس توصیه فرمودند به مقامات مربوطه، که کما فی السابق منطقه اردهال را تابع کاشان یا قم قرار دهند، بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تابع شهرستان دلیجان گردید. مجدداً فقط غیاث آباد که بارگاه امامزاده در آن واقع است تابع کاشان شده و این نقص آشکار تقسیمات کشوری محسوب می شود و این امر آثار سوء و مشکلات متعددی برای اهالی این منطقه به وجود آورده است. اما این تحولات و تطورات در امور معنوی تأثیری نمی بخشد و اردهال از دیدگاه ائمه دین جزء اراضی ممدوحه ایست که به اقامت در آن جا توصیه گردیده است. هنگام بروز بلایا به عنوان مهد امنیت معرفی و در روایتی آنرا با قم همردیف ساخته (فعلیکم بقم و حوالیها و الاردهار) شایان ذکر است، اگر با اقدام وزارت راه جمهوری اسلامی، جاده ای از قم به اردهال از طریق روستای فردو احداث شود، این دو نقطه از راه میان بُر به هم نزدیک شده، ارتباط معنوی و تردد زائرین محترم از حرم تا حرم افزایش می یابد. چنانکه امام رضا(علیه السلام) ضمن گفتگوئی با میهماندار خواهرش فاطمه معصومه(علیه السلام) به نام موسی بن خزرج تا سه نوبت می فرماید «نعم الموضع الاردهار». جالب آن است که حضرت امیر (علیه السلام) از پناهندگی مردم قم هنگام ناامنی به کوه اردهال پیشگوئی می کند و آنجا را مأمن مردم قم معرفی می فرماید و در خطبه ملاحم پس از جنگ جمل از پناه بردن قمیان به جبال اردهال خبر می دهند. امام مهدی صاحب الزمان (عج) هم در فرمان تأسیس مسجد جمکران، تأکید به وصول درآمد از ملک خویش در روستای رهق اردهال نموده اند و نصف رهق را بر این مسجد وقف کردند که هر ساله وجه آن را بیاورند و صرف عمارت مسجد کنند که اینگونه روایات از موقع بلند اردهال حکایت می کند.

توضیح تاریخ قم پیرامون موضوع اردهال و جایگاه علی ابن باقر(علیه السلام)

از ابی عبدالله (علیه السلام) روایت است، که حق جل و علا از جمیع شهرها کوفه، قم و تفلیس را برگزیده که چون همه شهرها پرفتنه و بلا گردند و آشوب و اضطراب در جهان عام شود، بر شما باد که پناه به قم دهید با حوالی و نواحی آن که بلا از قم مدفوع شود. در حدیث است از احمد بن خزرج بن سعد از برادر خود موسی بن خزرج که او گفت: من شنیدم از ابی الحسن الرضا(علیه السلام) که او مرا گفت روزی از روزها موضعی که آن را ورادهار (۲ ) گویند، می دانی و می شناسی؟
گفتم بلی مرا در آن موضع دو ضیعه است، ابوالحسن الرضا گفت: بگذار او را و تمسک نما بدان، سپس فرمود: سه نوبت «نعم الموضع وراردهار»یعنی نیک موضعی است وراردهار. در قسمتی از خطبه ملاحم حضرت علی (علیه السلام) بعد از واقعه جنگ جمل که از بصره بیرون آمده است، در ذکر حربها و جنگها در آن خطبه یاد کرده است: حسنی صاحب طبرستان خروج کند، با کثرتی و غلبه و انبوهی از سوارگان و پیادگان تا نیشابور بیاید و آنجا را فتح کند و اموال آن قسمت نماید، پس از آنجا بجانب اصفهان توجه نماید و آید تا به قم و زود باشد که او را با اهل واقعه عظیم دست دهد که در آن واقعه خلقی بسیار کشته شوند و هلاکت و شکست بر اهل قم بود پس فرزندان و زنان ایشان را به اسیری می گیرند و منزلهای ایشان را غارت کنند و سراهای ایشان خراب کنند، پس اهل قم پناه می برند به سوی کوهی که آن را «وراردهار »گویند. دیگر از امامزادگان بلافصل امامزاده سلطانعلی بنت امام محمد باقر است که مضجع مقدس او در اردهال قم است از اطراف همیشه به زیارت او مشرف می شوند، بخصوص زمانی که او را وقفه می گویند و آن سیزده پائیز است که در سابق در روز جمعه آن هفته، از قم، کاشان، اطراف و اکناف آن دو شهر خلق کثیری در آن جا حاضر می شوند بخصوص قریب هزار نفر از اهالی فین همه مکمل و مسلح، قالیچه را از میان بقعه مطهر بر می داشتند و به نهری که قریب به صحن مطهر است می برند و از آن نهر این قالیچه را تر کرده مراجعت می نمودند و بسا که فتنه و فسادی بر سر این کار برپا می شد. در ایوان بقعه امامزاده دخمه ای است که در سالهای پیش که مهدی خان اعتضاد الدوله حکمران قم، ساوه و کاشان بدان بقعه مشرف شده حکایت نموده بود: من و دو سه نفر در آن دخمه رفتیم، اجسادی دیدیم تر و تازه که سرهای آن ها را بریده و می گویند که آنها از اصحاب آن حضرت بوده اند که در این حومه به جهاد کشته شده اند و در احادیث اهل بیت (علیه السلام) مدح اردهال وارد شده است.

محل دفن و اثبات نسب حضرت سلطانعلی (علیه السلام)

امامزاده سلطانعلی محمد باقر (علیه السلام) واقع در مشهد اردهال از بناهای دوره مغول که دوران صفویه و قاجاریه نیز در تعمیرات، الحاقات، تزیینات و کاشی کاریهای زیادی در آن به عمل آمده است. بعضی از باستان شناسان معتقدند که این بقعه متعلق به دوره سلجوقی می باشد این بنا به دستور مجدالدین عبیدالله کاشانی ساخته شده است.
روستای مشهد اردهال در حومه شهرستان کاشان و جزء دهستان اردهال می باشد که سوابق تاریخی زیادی دارا است. در ازمنه قدیم شهر بزرگ خاوه (خوابق) که در ۹ کیلومتری غرب مشهد اردهال قرار دارد، یکی از چند شهر بزرگ این حدود بوده و دوازده برج بلند داشته و به قولی پایتخت کیخسرو پادشاه ایران بوده است و همچنین نقل می کنند که جنگ ایران و توران دراین منطقه به وقوع پیوسته و افراسیاب به این کوهها گریخته است، در کوههای اطراف مشهد اردهال آتشکده های زرتشتیان وجود داشته که هنوز هم آثار آن بر دامنه کوههای اطراف وجود دارد. بقعه امامزاده سلطانعلی بن محمد باقر (علیه السلام) هم در دامنه کوههایی که این روستا را احاطه کرده دیده می شود.
کتاب بحارالانوار (علامه مجلسی) به نقل از کتاب ارشاد و اعلام الوری می نویسد: اولاد امام محمد باقر (علیه السلام) هفت نفرند از جمله آنهاست. ابوعبدالله جعفر بن محمد و عبدالله که مادر این دو، ام فروه دختر قاسم ابن ابی بکر است و ابراهیم و عبیدالله که در زمان حیات پدر مردند.
مادر آنها ام حکیم که دختر مغیره ثقفی می باشد و علی و زینب که مادر آنها ام ولدی است و ام سلمه از ام ولدی است و نیز مؤلف بحارالانوار از مناقب علامه محدث ابن شهر آشوب نقل فرموده: «که اولاد امام باقر(علیه السلام) ابوجعفر و عبدالله افطح از ام فروه دختر قاسم و عبیدالله و ابراهیم از ام حکیم و علی و ام سلمه و زینب از ام ولد.»
کتاب روضات الجنات: قبر سید علی محمد باقر (علیه السلام) که واقع است در حوالی کاشان و معروف است به امامزاده مشهد باریکرسف و قبر فرزند او احمد بن علی در محله باغات اصفهان. (۳)

کتاب تاریخ کاشان

در این کتاب آمده است. یکی دیگر از مزارات امامزادگاه واجب التعظیم که ازجمله اجله و ارکان بزرگان دین است، زیارتگاه حضرت سلطانعلی بن محمد باقر (علیه السلام) می باشد که در قریه مشهد شهره که از توابع قم و در هفت فرسخی شهر کاشان واقع شده است. چون آن بزرگوار به مشهد رسید، خبر ورود ایشان باطراف منتشر گشت و احبای ایشان همه روز شرف حضور مبارک می رسیدند. معاندین که طبقه خلفای جور بودند مطلع گشته، من جمله زرین کفش، و پا پهن آرانی، هر یک با جماعتی هجوم آور شده، آن حضرت را شهید کردند. وقتی دوستان حضرت رسیدند، جنازه آن مظلوم را میان خاک و خون مشاهده کرده، جسد مطهرش را در قالیچه پیچیده در لب نهر شاهزاده حسین غسل و کفن نموده، در آن موضع رفیع که الان مرقد آن حضرت است، دفن کردند. دولت سلاطین صفویه گنبد و بارگاهی رفیع بنا کردند و خدمه و متولیان تعیین نمودند و مجاری و املاک زیاد وقف برای مصارف و مخارج هر یک داشتند. (۴)

آیت الله سید عزیزالله امامت کاشانی در شخصیت و مدفن حضرت سلطانعلی (علیه السلام)

می نویسد: «امامزاده حضرت سلطانعلی بن امام محمد باقر (علیه السلام) کنیه آن حضرت ابوالحسن ملقب به طاهر برادر بزرگوار و گرامی حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) پدر یکی از زوجات حضرت کاظم (علیه السلام) کرامات آن حضرت متواتر، مزار منور این امامزاده بزرگوار تقریباً در هفت فرسخی کاشان، محلی که نامیده می شود به مشهد اردهال یا مشهد بارکرز. پدر بزرگوار این شاهزاده عالی مقام، امام پنجم حضرت ابوجعفر بن علی بن الحسین (علیه السلام)، علماء اعلام، و مورخین والا مقام آن حضرت را بعد از برادر بزرگوارش حضرت امام صادق (علیه السلام)، بین اولاد حضرت باقر (علیه السلام) از اعاظم و اکابر فرزندان آن حضرت و از شخصیتهای بارز و عظیم الشأن در کتب خود یاد فرموده اند. وی از اصحاب امام جعفر صادق بوده است. (۵)

صاحب کتاب ستارگان فروزان

می نویسد: «یکی از ستارگان فروزان آسمان ولایت، امامزاده جلیل القدر حضرت سلطانعلی، فرزند بدون واسطه حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) می باشد.» که شبهه در وجود و عظمت شأن آن بزرگوار راه ندارد و عده ی بسیاری از علمای امامیه مدفن مطهرش را در مشهد اردهال در هفت فرسخی کاشان دانسته و گاهی همین موضع را به نام مشهد بارکرسب خوانده اند. (۶)

کتاب تاریخ اجتماعی کاشان

می نویسد: «شهادت سلطانعلی بن محمد باقر (علیه السلام) را در مشهد و همچنین قبر او در آنجا بسیاری از معاریف شیعه تصریح و تأیید نموده اند.» از آن جمله در کتاب النقض و روضات الجنات، مشهد اردهال را مدفن یکی از چهار امامزاده معلوم النسب مدفون در ایران می شمارند.
آنچه که گفته شد همگی دلالت بر وجود شأن و عظمت آن امامزاده جلیل القدر و مشهد کثیر الانوارش بود و هم اکنون نیز پیروان راه آن حضرت همه روزه از گوشه و کنار این آب و خاک پهناور جهت زیارت مرقد مطهرش به این محل (مشهد اردهال ) می شتابند. (۷)

محمد جواد نجفی در کتاب ستارگان درخشان

نقل از کتاب روضات الجنات می نگارد. «ازجمله قبور معلومه اولاد امامان (علیه السلام) قبر سید علی بن محمد باقر (علیه السلام) است» که واقع است در خارج بلده کاشان مشهور به امامزاده مشهد و قبر پسرش، جناب احمد بن علی الباقر در بلده اصفهان درمحله ای که جاده خدا جوست. (۸)

شهید علی ابن باقر(علیه السلام)

درچند فرسخی شهر کاشان در منطقه معروف اردهال (مشهد قالی) امامزاده شهید حضرت علی بن باقر برادر حضرت صادق(علیه السلام) به همراه یکصد نفر از یاران شهیدش که به دست مروانیان جنایت پیشه به شهادت رسیده اند، در سرداب ایوان حرم مدفون می باشند. آورده اند که ظل السطان حاکم اصفهان و کاشان به آنجا آمد راه سرداب به دستور او باز شد و او به تنهایی وارد سرداب شد.
نگارنده از حضرت آیه الله العظمی مرعشی شنیدم که می فرمود: «سال ۱۳۴۰ وارد آن سرداب شده و تابوت ها را دیده و مشاهده کرده است. »(۹)

کتاب النقض

در این کتاب نقل شده است: عمارت مشهد علی بن محمد الباقر(علیه السلام) در بارکرز است که مجد الدین فرموده است در آن حدود با زینت و عدت، آلت، رونق، نور و برکات و اوقاف بسیار و آن را همه سلاطین، ملوک، امراء و وزراء خریدار و معتقدند، و اینکه همه را دلالت است بر صفا، ایمان، نزهت و طاعت مؤمنان کاشان.
در کتاب گرانسنگ «النقض»که به سال ۵۶۰ هجری از تألیف آن پرداخته، در بیان سیره مستمره شیعیان در زمینه زیارت مشاهد مشرفه می نویسد: اهل ری به زیارت سید عبدالعظیم روند… اهل قم به زیارت فاطمه بنت موسی بن جعفر (علیه السلام)… واهل کاشان به زیارت علی بن محمد الباقر (علیه السلام) که مدفون است به «بارکرسب» با چندان حجت و برهان که آنجا ظاهر شده است. (۱۰)

اسناد علما و نویسندگان اثباتی بر شهادتگاه

علی ابن باقر (علیه السلام) در مشهد اردهال

حضرت علی ابن امام محمد باقر معروف به سلطانعلی، که درمورد ایشان اسناد و روایات زیادی نقل شده است و بیش از تمام امامزاده های مدفون در ایران متکی به اسناد معتبر می باشد، یکی از ستارگان آسمان ولایت است، کنیه این بزرگوار ابوالحسن ملقب به طاهر، برادر حضرت امام جعفر صادق، پدر یکی از زوجات حضرت کاظم(علیه السلام) به نام فاطمه، اولاد دیگرش احمد مدفون است در باغات اصفهان، مرقد منور این بزرگوار تقریباً در هفت فرسنگی کاشان، مشهد اردهال یا مشهد بارکرس با بقعه و بارگاه بسیار عالی و قدیمی است.
آنچه علما و نویسندگان اسلامی در طول تاریخ درباره این حضرت نوشته اند، آن هم اثباتی است بر اینکه مشهد اردهال شهادتگاه بهترین فرزندان اسلام و امام هست، که در زیر اشاره ای به این اسناد می گردد.
۱- شیخ النبیل عبدالجلیل قزوینی در کتاب منافقات می نویسد: که مشهد امامزاده علی بن امام محمد باقر در موضعی که او را (اردهار) می گویند.
۲- درکتاب نسب قریشی ص ۶۳ تألیف علامه ابوعبدالله.
۳- ابن الصوفی از مشایخ در کتاب المجدی ص ۴۸٫
۴- درکتاب عمده الطالب الکبری، تألیف سید جمال الدین احمد الداودی الحسینی، از علمای سال ۹۰۰ سخن از علی به میان آمده است. (۱۱)

مهرگان در مشهد اردهال

گنبد همچون نگین مرصعی، اطرافش گلدسته های فراوان به سبک قم و اصفهان، دهی است بزرگ از حوالی غربی کاشان به پنجاه کیلومتری سر راه کاشان به دلیجان در کوهپایه اردهال محصور گردیده، محصولات خوراکی و پوشاکی مایحتاج روزمره و ابزار زندگی، ساخت محل یا ولایات مجاور آن، خرید و فروش می شود.
امام حسین در کربلا، جسد امام را در بوریا پارچه ای بی غسل و کفن دفن کردند، اما اینجا امامزاده ای را با چه تشریفاتی بر روی یک قالی کاشی تا کنار جوئی برای غسل برده اند، درمشهد اردهال همه ساله در هفده مهرماه با ظاهر و رنگ مذهبی، جشن مهرگان را زنده نگهداشته اند. (۱۲)
کتاب کمیته ملی پیکار با بیسوادی تصریح می کند:
یکی از فدائیان راه حق و حقیقت امامزاده سلطانعلی فرزند امام محمد باقر (علیه السلام) است. اسم مادر امامزاده ام ولد می باشد، کنیه او ابوالحسن و لقبش طاهر است. یکی از فرزندان شاهزاده سلطانعلی احمد نام دارد. قبر او در اصفهان نزدیک مسجد شاه می باشد، از این جهت به امامزاده احمد معروف است.
بعضی از فرزندان آل علی در کشور ما به شهادت رسیده اند که یکی از آنها شاهزاده سلطانعلی در مشهد قالی می باشد. (۱۳)
روزنامه کیهان می نویسد: «آرامگاه حضرت سلطانعلی بن محمد باقر (علیه السلام) بنای مشهور مشهد اردهال است که در قرن ششم و در زمان فرمانروایی سلسله سلجوقیان به دستور مجد الدین عبیدالله ساخته شده است.»
از آنجا که آرامگاه آن حضرت مورد توجه بوده، کم کم این منطقه آباد شده و مردم به سوی این منطقه آمده و در آن سکنی گزیده اند.
این بنا یکبار در زمان صفویه مرمت شده، مجموعه بناهای این بقعه یکی از غنی ترین مجموعه های تاریخی و معماری کشورما محسوب می شود و دراین مکان همه ساله یکی از بزرگترین مراسم مذهبی کشورمان برگزار می شود. زمان برگزاری این مراسم ماه مهر هر سال نزدیکترین جمعه به روز یازدهم مهرماه، روز شهادت ناجوانمردانه حضرت سلطانعلی بن محمد باقر (علیه السلام) است. (۱۴)

نگاهی بر پیشینه و آداب برگزاری مراسم ملی – مذهبی

امامزاده سلطانعلی از جمله اولاد حضرت امام محمد باقر (علیه السلام) هستند که هفت تن بودند. در کتاب بحارالانوار آمده که مدفن ایشان در حوالی کاشان واقع و معروف است به امامزاده مشهد باریکرسف و قبر فرزند او احمد بن علی در محله باغات اصفهان است. امامزاده حضرت سلطانعلی بن محمد باقر (علیه السلام) واقع در مشهد اردهال است.
این امامزاده همه ساله پذیرای یکی از رسوم سنتی، مذهبی و اسلامی است، که صدها سال به یاد شهادت حضرت سلطانعلی (علیه السلام) با شور و غوغای خاص همراه با عزاداری در مشهد اردهال برگزار می شود. همه ساله در نزدیکترین جمعه به روز هفده مهرماه هزاران نفر از دوستداران اهل بیت را به سوی خود می کشاند. (۱۵)

ثواب زیارت آن حضرت

از حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام)مرویست: که ثواب زیارت برادرم حضرت سلطانعلی مثل زیارت جدم حسین (علیه السلام) است، هر که را قدرت طواف اجداد عالی مقام من نباشد، گو برود در بارکرس و برادرم سلطانعلی را طواف کند. ثواب طواف او مثل ایشان است.
و نیز از آن حضرت نقل است: که هر کس لیالی جمعه و شب های متبرکه اوقات خود را در آن مزار کثیرالانوار برادرم صرف نماید و به عبادت و تلاوت کلام ملک علام اقدام نماید، بی گمان در روز قیامت با ما محشور خواهد شد. و نیز فرمود: حائر مزار برادرم مثل حائر جدم امام حسین (علیه السلام) است، هر که در حائر آن حضرت دفن نمایند از عذاب الهی ایمن گردد. والله اعلم بالصواب. (۱۵)

منبع دیگر

تذکره خطی دیگری در همین راستا که نگارنده بدان دست یافته و مطالعه نموده، متن آن مشابه تذکره آقای ملاعبدالرسول مدنی است، که دال بر تأیید تذکره مشارالیه می باشد.
نویسنده آن میر علی اکبر روضه خوان است که چنین متذکر می شود: «تاریخ نسخه اصل که حقیر این نسخه را از روی آن نوشته ام در سنه ۱۱۲۸ هجری نبوی (ص). تتمه الکتاب بعون الملک الوهاب حسب الخواهش جناب مستطاب عمده التجار سعادت و رضوان آرامگاه آقا میرزا بابا رحمه الله علیه سمت اتمام پذیرفت فی یدالاقل میرعلی اکبر روضه خوان، یوم جمعه ۲۶ شهر محرم سنه ۱۳۰۵»

قتلگاه یادآور صحنه عاشورای حسینی

قتلگاه حضرت سلطانعلی بن امام محمد باقر (علیه السلام) امتداد همان رشته کوهی است که در دامنه آن مرقد مطهر قرار دارد و تقریباً میان بقعه مقدسه و روستای خاوه واقع است. داخل دره ایست که مسیر عبور به روستای ازناوه می باشد. در آن شکاف دربند وقتی تشنگی به شاهزاده غلبه می کند تا برای وضو ساختن هم نیاز به آب بود، امامزاده قدری بالا رفته سنگی را از جای برداشت با کرامت او آب ظاهر شد و همگی وضو ساخته نماز را به جماعت اداء کردند.
مکان مقدس قتلگاه میدان رشادت، شجاعت فداکاری در عین حال شهادتگاه و سجده گاه آن حضرت و رزمندگان اسلام بود. واقعه کربلا در اینجا تکرار شد. نور دیده رسول خدا در نهایت غربت، مظلومی و بی کس وقتی شربت شهادت نوشید، خورشید تیره گشت و وحشیان صحرا از چرا باز ماندند.
اسب بی صاحب سرویال و کاکل خود را به خون صاحب خود بیالود، مانند باران اشک می ریخت و با اضطراب شدید در فراز و نشیب شیهه می کشید.
از شیخ ابوسعید نقل است: از روزی که حضرت را در آن دربند شهید کردند، تا ۵۰ سال بعد، چون ۲۷ جمادی الاخر می رسید، آواز نوحه و گریه از بن هر سنگی در آن دربند به گوش می رسید و پس از مدتی دیگر کسی آن صدا نشنید.

مراسم قالیشویان

یکی از رسوم مذهبی، سنتی و تاریخی در ایران اسلامی، که قرن هاست نزدیکترین جمعه به روز هفده ماه هر سال در سالروز شهادت امامزاده عالیمقام حضرت علی بن باقر (علیه السلام)، به پاس فداکاری، رشادت و شهادت مظلومانه او آئین ویژه ای، با شور و هیجان خصوصاً به وسیله ی اهالی فین و کاشان، همراه با عزاداری و نوحه سرائی برگزار می شود.
درشب جمعه قالیشویان عزاداری به وسیله هیأت ابوالفضل کاشان در آستانه برپاست، از جمعه قبل از قالیشویان که به جمعه جار معروف است، سیل جمعیت روانه مشهد می شوند.
صبح روز موعود هزاران نفر اهالی فینی چوبدست در محل چشمه آبی که در کنار شاهزاده سلطان حسین قرار دارد جمع می شوند و با شعار یا حسین یا حسین، چوبها را بالا و پائین می آورند و به حالت دویدن به طرف مرقد مطهر حضرت سلطانعلی حرکت می کنند. در صحن صفا با حضور چندین تن از علما، شخصیت های مذهبی و مسئولین بلند پایه مملکتی، مراسم با تلاوت آیاتی چند از قرآن مجید شروع و پس از سخنرانی یکی از شخصیتها، در ادامه مردم به نوحه خوانی، سینه زنی و عزاداری می پردازند. سپس بزرگ فینی های چوبدست، یکی از قالی های داخل حرم را که نشانه عزاداری است، جهت شستن از مدیر آستانه (۱۷) تحویل می گیرد، بعد قالی را لوله کرده و بر دوش می کشند و با حمایت چوبهای سفید که با خطوط قرمز منقوش شده، آن را از صحن خارج می کنند. چوب در اینجا سمبل سلاح در روز واقعه شهادت استفاده می شود. هیأت صفری ها(۱۸) با علم، کتل و طوقی باستانی با زبانه بلند را در جلو حمل می نماید، با هیأت خاوه ای ها که هم میزبان حضرت و هم پای رکاب آن بزرگوار شهیدانی را تقدیم اسلام کرده اند به نوحه سرائی پرداخته، مأمورین نظامی و انتظامی هم در مسیر جمیعت قرار می گیرند. فینی ها حسین حسین گویان قالی را به طرف چشمه آب در هشتصد متری امامزاده مجاور بقعه شاهزاده سلطان حسین می برند. اما غیر از فینی ها احدی حق دست زدن به قالی را ندارد.
قدیم هنگام رفتن و برگشتن به سمت چشمه یک نفر اسب سوار سجاده امامزاده را روی دست حمل می کرد. این سمت ارثی بود که از پدرانش به او رسیده بود. نزدیک چشمه عده ای خود را با شتاب بیشتری به چشمه می رسانند و چشمه را جهت شستن قالی آماده می کنند، سپس قالی قالیشویان را به آب انداخته، چوبهای خود را که نشانه ای از مسلح بودن یاران حضرت بوده به آب زده، مقداری از آب روی قالی می پاشند، بعد در حالی که قالی خیس را لوله کرده سردست گرفته اند، اجتماع عظیم قالیشویان به یاد جد شهیدش با شعار حسین گویان به طرف مرقد مطهر حضرت سلطانعلی (علیه السلام) بر می گردند و مردم هم با شعارهای گوناگون چوب به دستان فینی را همراهی می کنند. در ایوان و رواق صحن سردار(در ورودی حرم) به خدام تحویل می دهند، هنگام تحویل قالی با یک پارچه شور و هیجان بر سر و روی می زنند، زیرا دلشان رضا نمی دهد که قالی را تحویل دهند.
این تظاهرات یادبودی از روز شهادت و مراسم کفن و دفن امامزاده عظیم الشأن می باشد. اهالی فین انجام این مراسم را مایه افتخار، امتیاز مذهبی، شرافت تاریخی و حق انحصاری خود می دانند.
در این ایام بازار متحرک به وجود می آید، کسبه و اصناف برای کسب و تجارت با عرضه و ارائه کالای خود بساطهای رنگین خوراکی و پوشاکی و غیره را پهن کرده داد و ستد انجام می گیرد. گروهی توریست جهت سیاحت و مشاهده ی چگونگی برگزاری مراسم، خبرنگاران برای ثبت و ضبط وقایع و تهیه گزارش حضور پیدا می کنند. پس از اتمام مراسم، جمیعت به تدریج به سوی موطن خود باز می گردند، تا اینکه درجمعه بعدی که به جمعه نشلجی ها معروف است، مجدداً بر میزان جمیعت افزوده می شود.
در این روز اهالی روستای نشلج (۱۹)، شبیه خوانی، تعزیه خوانی عزاداری خاص را برگزار می کنند و کسبه و اصناف هم فعالیت شدیدی دارند. این مراسم همه ساله هفت روز پس از مراسم قالیشویان در مشهد اردهال برگزار می شود.
سیر تحول بناها در بارگاه علی بن باقر(علیه السلام)
بقعه متبرکه بدون ایوان و خیلی ساده بوده، شالوده اصلی ساختمان آن به سبک عصر سلاجقه بنیان گردیده و در دولت آل تیمور به هر علت صفه صفا و نقار خانه ها، مناره ها، صحن صفا و جلو خان بر آن الحاق گردیده، در عصر صفویه و قاجاریه هم تزئینات آجری و نفیس آن به زینت های کاشی و نقاشی تبدیل یافته، ولی چون در این گونه موارد چندان رعایت حفظ آثار باستانی به عمل نیامده، بدین جهت بر بناهای سابق که اکثراً با آثار هنری و تاریخی نوع خود توأم بوده، آسیب های فراوانی وارد گشته است. اکنون یک نمونه آن بالای درگاه ورودی حرم در صفه صفا به چشم می خورد، که بر اثر فرو ریختن گوشه ای از مقرنسهای آئینه کاری سر درحرم، کتیبه کاشی، معرق سرتاسری بسیار زیبائی با نام شاه طهماسب صفوی از زیر گچ کار بیرون آمده و نمودار گشته است.
دوران قاجار ساختمان صحن و ایوان سردار، ساختن گلدسته های جنبی و ایجاد صحن قمی ها صورت گرفته است. مثلاً در زمان فتحعلی شاه به دستور مهد علیا عفت مدار مریم قاجار مادر فتحعلی شاه خرابیهای بارگاه امامزاده، مرمت گشته، با این که کتیبه ای که حاکی از این اثر باشد در این بقعه دیده نمی شود، ولی از قصیده ای که ملک الشعراء صبا درستایش از این بانو و تعمیر و تزئینی وی از مشهد سلطانعلی سروده است، این امر مستفاد می گردد که چند بیتی از قصیده مزبور درصفحه ۴۶۱ دیوان وی گزیده، ذیلاً درج می گردد.

تشریح پوشش داخلی بقعه

در وسط بقعه مرقدی است به ارتفاع ۱/۲۵، عرض ۱/۵ و طول ۲/۵۰ متر که جدار آن آراسته به کاشیهای خشتی لاجوردی رنگی از آثار سلطان منصور آل مظفر مورخ سال ۷۹۴ است، که چند پارچه آنها فرو ریخته شکسته شده بود. و در سال ۱۲۶۸ ناصرالدین شاه به عمران آن فرمان داد.
بنابراین در پشت این کاشیها، کاشیهای قدیمی می باشند و سطح بقعه مانند صفه صفا با سنگهای مرمر سفیدی مفروش گردیده است.

درهای منبت کاری ورودی به حرم مطهر

درهای ورود و خروج در چهار جهت اصلی حرم وجود دارد که همگی از چوب ساخته شده، بر روی هر کدام کتیبه و تاریخی وجود دارد. فقط در غربی حرم ارزش تاریخی چندانی ندارد.
درب چراغخانه شمالی: دارای دو لنگه در منبت با کتیبه های افقی و عمودی به خط ثلثی ممتاز و برجسته دارای شاهکارهای هنری و از آثار سال ۷۹۴، (همزمان با کاشیکاری مرقد از ناحیه سلطان منصور) بانی آن سید محمد رضوی متولی مشهد بوده، که متأسفانه در اثر سقوط شمع قسمتی از آن سوخته، تعمیرات و حفاظت آن ضروری است.
درب ایوان سردار شرقی: سابقاً در مدخل مدرسه بوده است، دارای دو لنگه سراپا منبت دارای کتیبه هائی به خط برجسته ثلث عمودی و افقی و اهدائی سید علاء الدین حسینی قمی متولی مشهد به سال ۸۳۳ و روی دماغه، ۸۳۳ هـ، هر چه خواهی بطلب از علی محمد باقر (عمل استاد عبدالعزیز قمی ثلث و ثلثین وثمائه (۸۳۳)).
درب صفه صفا جنوبی: سراپا منبت به گل و بوته و قاب با چکش کوبنده، مزین به کنده کاری و کتیبه ای به خط نستعلیق وجود دارد، که عبارات ذیل روی هر صفحه آنها حکاکی شده است.
(وقف سلطانعلی بن محمد باقر(علیه السلام) نمود این در را، اکبر قدیم خان کاشی، خلاف کننده به لعنت خدا گرفتار شود. آقا علی ریخته گر ابن آقا صدر).
و روی آن بیت و عبارات ذیل منبت شده است:
شد تمام این در به دور عدل سلطان جهان
شاه طهماسب حسینی نایب صاحب زمان
و روی آن نوشته: غلام شاه دور میشی بن نور بیک بن علی بیک تکلو فی سنه ۹۵۰ و روی دماغه همین در به خط نسخ نوشته:
ساخت این در زمهر شاه در تاریخ ظن
بنده سلطانعلی باقر مولانا حسن

مساجد و رواقهای مجاور بقعه

اخیراً در جانب شمالی رواق حسینیه زیبائی ساخته شده، در جانب غربی و شمال غربی رواق درمسجد تاریخی وجود داشته یکی آجری و دیگری سنگی.
مسجد بالاسر: درجانب غربی رواق مسجدی است با محرابی زیبا دارای هشت چشمه پوش و از سمت صحن قمی ها درب ورودی دارد، بدنه و سقف گنبدی شکل آن سفید کاری شده است. این مسجد دارای نورگیرهای ساده و مشبکی در اطراف و سقف خود دارد.
در یکی از این رواقها که به مسجد بالاسر راه دارد، ضریح چوبی کوچکی وجود داشت که در داخل آن قبر منسوبان حضرت سلطانعلی (علیه السلام) وجود دارد، که دور آن ضریح نوشته بود: وقف سرکار فیض آثار شاهزادگان عبدالله و شاهزاده اسماعیل نمود، این ضریح مقدس را آمیرزا محمد ولد مرحوم محمد جوشقانی… مابقی ناخوانا. در این رواقها بزرگان زیادی دفن شده اند.
اخیراً ضریح جدید جایگزین ضریح چوبی نموده اند. در شرق رواقها در ورود و خروج با راهرو به صحن سردار وجود دارد، تا کسانیکه می خواهند به مسجد وارد شوند (مسجدی که درغرب مقبره است) بدون گذشتن از داخل حرم، از راهرو عبور نموده داخل مسجد شده یا از آن خارج شوند.

مسجد سنگی:

یکی از آثار تاریخی، مسجد سنگی است که در جانب غربی مسجد بالاسر (میر علینقی) و شمال صحن قمیها وجود داشته، که به مرور زمان خراب شده، ستونهای مسجد از سنگ تراشیده و به طرز زیبائی حجاری شده بود. مخروبه های این مسجد تا چندین سال پیش وجود داشته، که هم اکنون جهت نوسازی مسطح گردیده است.
این مسجد را مرحوم حاج سید محسن مشهدی مؤسس خاندان محسنی و اردهالی بنا کرده و به نام وی معروف بوده. او طبق وقفنامه قسمتی از درآمد مزرعه موقوفه چاشتداری واقع در مشهد اردهال را به صرف تعمیر این مسجد اختصاص داده است. اخیراً جای مسجد حاج سید محسن، مسجد بزرگی به اصول مهندسی و سبک معماری جدید با ستونهای متعدد در حال احداث است.

اهمیت و ویژگی گنبد و گلدسته ها

برفراز بقعه قبه ایست کلاه خودی به سبک قرن ششم از آثار مجدالدین کاشی به بلندی شش متر و بالای آن کتیبه دیگری است، از کاشیهای خشتی زمینه لاجوردی از آثار شاه سلطان حسین صفوی به سال ۱۱۳۳ و قسمت قوسی شکل آن مربوط به عصر صفوی است، در جانب شرقی گنبد و دو گلدسته بلند به ارتفاع ۱۲ متر تا سطح بام و ۲۴ متر تا سطح زمین که دارای راه پله داخلی بوده، این گلدسته ها و چند گلدسته توپر با تالار شرقی از آثار ماشاءالله خان سردار کاشی پسر نایب حسین معروف کاشی بوده است. اخیراً گلدسته ها تجدید بنا شده.
سردار کاشی در سال ۱۲۹۸ خورشیدی در دولت وثوق الدوله با اخذ تأمین به تهران رفت، چندی زندان بود و سرانجام به دار آویخته گشت. پدر او نایب حسین هم درکوهستانها متواری بود، تا هدف تیر یکی از همراهان خود قرار گرفت، اندوخته ای که داشت بین همراهان وی تقسیم گشت.
در طرفین ایوان سر درب ورودی صحن صفا از سمت پاپک دو گلدسته یا مناره آجری از آثار باستانی باقیست که قسمت بالای آنها فرو ریخته است و در میان آنها نقاره خانه ساخته شده است، با پوشش هرمی بر فراز پایه های چوبی، آراسته به سرستونهای مقرنس چوبی که از آثار قرن نهم است.

صفه صفا (ایوان جنوبی)

درجنوب روضه ایوان مجللی است که به نام صفه صفا خوانده می شود، در عصر صفویه مرکز صوفیان بوده و اینک مدفن سادات و علماء می باشد. سطح ایوان از کف صحن صفا حدود سه متر ارتفاع دارد، که با بالا رفتن از پله های سنگی سراسری به صفه مزبور وارد می شوند. بنای این ایوان با دو ایوان مدخل صحن از قرن نهم می باشد. لب ایوان قسمتی پخ و مورب است و روی آن طره ای پیچ از کاشی فیروزه نام باستانی به کار رفته است و قسمت پائینی آن به صورت گلدان است. سقف و تمام بدنه های قوسی شکل ایوان آراسته به مقرنس روی آنها نقاشی و رنگ آمیزی شده و بالای صفه صفا چهار غرفه وجود دارد، که مربوط به عصر صفویه می باشد.
در مدخل بقعه ایوانچه ایست که سابقاً چون نشیمنگاه قاریان قرآن بود به نام دارالحفاظ خوانده می شد. این ایوانچه از بنای همزمان با بنیان گنبد می باشد. پوشش بالای آن مقرنسی است و از آثار قاجاریه سال ۱۲۸۶ قمری و تزئینات و تعمیرات ناصرالدین شاهی است. بر فراز درگاه روی آنها به خط ثلثی سفید و طلائی ممتاز چنین نوشته شده است: السطان بن السطان ابوالمظفر طهماسب الصفوی الحسینی خادم البقعه الشریفه. در داخل حوضچه های مقرنس عبارات ذیل نوشته شده است: (هو الله تعالی شانه هو الباقی عمل استاد آقاجان ابن استاد رضا نراقی ۱۲۸۶ به سعی جناب خیر الحاج اسماعیل متولی به اتمام رسیده به تاریخ شهر بیعه الثانی ۱۲۸۶) از عبارات فوق چنین به دست می آید که حاج سید اسماعیل متولی (۲۰) بقعه، در عصر ناصرالدین شاه و به سال ۱۲۸۶ به عمران و تزئین ایوان پرداخته است، که تزئین مرقد هم در همین سال انجام یافته است.
در دو جانب دارالحفاظ روی جزرهای طرفین کتیبه هایست که از بالا تا پائین به خط نستعلیق برجسته گچبری به رنگ طلائی که در هر دو طرف ابیات به قلم محمد المقیم الموسوی فی شهر ربیع الاول به سال ۱۱۱۷ نوشته شده است. این ماده تاریخ هنگامی با سال ۱۱۱۷ برابر می شود که چنین خوانده شود (شد متولی جناب امیر) و اگر جناب میر خوانده شود با سال ۱۱۱۶ مطابق می گردد.

ماجرای سردابه و کیفیت اجساد

در زیر صفه صفا سمت راست پله ها، سردابه ایست به وسعت صفه و عمق ۳/۵ با راه پله ای که در قسمت جلو صفه ساخته شده، روی آن تخته سنگی به طول سه متر افتاده که قابل تشخیص است.
نقل کرده اند: در سال ۱۳۱۳ اعتضاد الدوله داماد ناصرالدین شاه حکمران قم به مشهد آمده، دستور می دهد تا روی سردابه را
می شکافند، شخصاً خود داخل سردابه شده، حدود یکصد تابوت روی هم چیده شده، مشاهده می کند که هر یک در لباس زندگی بودند، ایشان را از یاران سلطانعلی (علیه السلام) می شمارد.
سال ۱۳۴۱ شمسی حضرت آیه الله سید شهاب الدین مرعشی نجفی (ره) به قصد تأمین موتور برق به مشهد تشریف آورده، نیمه شبی گوشه ای از سطح ایوان صفه صفا را شکافته، دریچه ای به سردابه باز می کنند، پس از تهویه مصنوعی هوای داخل سردابه بدواً یکی از جوانان محلی پیشقدم شده به وسیله چراغ زنبوری با کمک دیگران داخل سردابه می شود، پس از کسب اطمینان از عدم وجود خطر، معظم له وارد محوطه سردابه می شوند.
به طوری که ایشان نقل فرموده: درسمت شرقی سردابه متجاوز از یکصد تابوت به اندازه های مختلف و رنگهای متفاوت در سه ردیف روی یکدیگر گذاشته شده است که قسمتی از تخته های سرچند تابوت شکسته است و درون هر تابوت جسدی در لباس زندگی، صورت باز و موهای ژولیده نمودار است که با مختصر اثر چیزی که آنها اصابت کند مانند پودر بر روی هم فرو می ریزد و متلاشی می شود. در عقب سردابه زیر دارالحفاظ لوحه ای از سنگ نصب و روی آن نام سید رکن الدین مسعود و تاریخ ۹۵۴ حجاری شده است.
حضرت آیه الله نجفی چنین تصور می فرماید که اجساد مزبور از یاران سلطانعلی (علیه السلام) بوده اند، اما میرزا عباس فیض در کتاب گنجینه آثار قم جلد دوم صفحه ۷۶ می نویسد: چنین به نظر می رسد که این اجساد از کشتگان سال ۱۲۱۳ درجنگ میان سربازان فتحعلی شاه با نیروهای حسینقلی خان قاجار حاکم کاشان بود، چون خبرتاجگزاری برادر خود فتحعلی شاه را شنید، دم از نافرمانی زد و سرانجام فتحعلی شاه لشگری برای سرکوبی وی اعزام داشت که با نیروهای چریک حسینقلی خان در نزدیکی راوند سه روز به جنگ پرداختند، عاقبت بیش از صد تن از طرفین و بیشتر از یاران حسینقلی خان به قتل رسیدند حسینقلی خان ناچار فرار کرده در شاهزاده اسماعیل در بادقان متحصن گشت.
پس از خاتمه جنگ به فرمان پادشاه نجاران راوند، تابوتهائی ساختند و اجساد کشتگان طرفین را درون آنها قرار داده، به مشهد انتقال دادند و در این سردابه دفن کردند که متجاوز از دویست سال از این واقعه می گذرد. سه جانب حرم، به جز ضلع شمالی که یک باب حسینیه جدید بنا شده، در هر طرف صحنی وسیع وجود دارد.

موقعیت جغرافیایی و مذهبی مشهد اردهال

صحن صفا

صحن صفا که جلو صفه صفا و در جانب جنوبی روضه واقع است، به وسعت ۲۵×۳۰ متر از آثار آل تیمور، چه که در عصر صفویه و قاجاریه از آن مرمت شده است و در دو ضلع شرقی و غربی آن حجره هایی وجود داشته، که اخیراً بیشتر آن ها را خراب کرده اند. در ضلع غربی آب انبار دیده می شود، که جهت شرب زائران ساخته شده، بنای اصلی آن در زمان سلجوقیان است، در دورانهای بعد تعمیرات شده و آب آن وسیله چشمه نزدیک امامزاده تأمین می شده. درضلع شمالی آن، صفه صفا با دو سالن در طرفین آن قرار دارد.
در ضلع جنوبی آن ایوانی در مدخل صحن با دو تالار پذیرایی که درهای سالنها به جلو خان گشوده می شوند که آسایشگاه پادشاهان در مدت اقامتشان در مشهد بوده است. در ضلع جنوب غربی صحن تالار بزرگی که شاه نشین بوده، فعلاً کتابخانه آستانه شده است، که دارای کتب متعدد علمی و مذهبی می باشد.

ایوان مدخل صحن صفا

درمدخل صحن صفا از جلوخان یعنی راه پله (پاپک) ایوانی است، از آثار قرن نهم با هیجده پله سراسری مرتفع است و با کف صحن هم سطح می باشد. بر فراز ایوان نقارخانه ای قرار دارد.
لبه ایوان به صورت مورب با پخ ساخته شده که روی آن در قسمت پائین در طرفین به دو نیم گلدان برجسته به منزله ی ته ستونی نمودار و بالای آنها از دو طرف یک طره پیچ فیروزه فام به کار رفته که بر حسن آن افزوده است.
در جلوخان و محوطه جنوبی صحن صفا، پائین پله ها میدان است، که دو طرف آن ایوانهایی برای اقامت زوار ساخته شده است، که در وسط آن حوض قرار گرفته و سمت غرب آن حمام قدیمی وجود دارد، ورودی شرقی میدان، غرفه ها، حجرات و ایوانچه هایی وجود دارد که داخل آنها سفیدکاری شده است. ورودی غربی میدان به طرف روستای غیاث آباد راه پیدا می کند که در ورودی حمام قدیمی در این قسمت قرار دارد.
درجنوب محوطه جنوبی صحن صفا سر در ورودی صحن صفا قرار دارد که مشغول ساختمان آن هستند، این سر در از کف زمین تا پشت بام بیست و شش متر ارتفاع و از سطح پشت بام دو گلدسته در طرفین به طور قرینه هر کدام با ارتفاع شش متر می باشد، برفراز سر در ورودی یک سالن قرار گرفته با دو سرویس قرینه در طرفین، در سمت راست پله ها واقع است. در زیر سر در ورودی دو راهرو قرینه در طرفین راهرو اصلی واقع است که به دوازده پله مربوط می شود. در ردیف پله ها از دو طرف دکانهای جدیدی ساخته شده و جلو پله ها یک آب نما وجود دارد. سالن فوقانی هم مخصوص دیدگاه و تماشای شخصیتها در روز جمعه قالی از برگزاری صحنه مراسم قالیشویان می باشد.

کتیبه سنگ بالای درب ورودی صحن مطهر

از سمت پله پاپک در این ایوان یک لوح سنگی قدیمی و یک زوج درب باستانی به چشم می خورد. لوحه مزبور از هفت سنگ تشکیل شده و بر فراز درگاه ورودی صحن نصب گردیده که به خط برجسته ثلثی روی آن عبارت زیر حجاری شده است:
چون در زمان سلطنت خاقان سعید شاهرخ میرزا دستور نبود که از سادات، مجاوران، متولیان و دکانداران مشهد مقدس، امامزاده طاهر سلطان علی بن محمد باقر(علیه السلام) مواشی و مراعی طلبند، حضرت شاهزاده عالمیان ابوالعزیز میرزا یوسف خلدالله ملکه بنابر رفع بدع حکم فرمود: که من بعد هیچ آفریده ای از ایشان سره و مره، مراعی، مواشی طلبند (بایستی نوشته شده باشد نطلبند) ایشان معاف مسلم باشند و خلاف کننده به لعنت خدا و رسول و ملائکه گرفتار شود. فمن تبعه تبدیله و علیه لعنه الله و الملائکه و الناس اجمعین کتبه ثلث و تسعین و ثمائمائه ۸۹۳ محمد المحلاتی – عمل مبارکشاه. اما درب مدخل صحن صفا، قسمتی از لبه لنگه طرف چپ وصله دار است، چنین گویند که سپاه مغول می خواسته اند نفایس مشهد را تاراج کنند، چون درب مزبور بسته بوده، با تبر زرین چنان بر آن کوفته اند که این قسمت را شکسته اند.

ویژگی سنگاب

در مقابل درب ورودی صحن از طریق پاپک سنگابی نهاده شده است که از شاهکارهایی فنی حجاری است و در لطایف هنر تراش ممتاز می باشد. این سنگاب به قطر یک متر و ارتفاع ۱/۲۵ متر، کاملاً صیقلی تراشیده است که باید از آن مراقبت شود، دور لبه آن کتیبه ایست به خط برجسته ثلثی که روی آن عبارات زیر حجاری شده است: وقف حضرت امام حسین (علیه السلام) نمود، این سنگاب را، آقا محمد طاهر سنگ تراش اصفهانی، غلام خاصه شریفه ۱۱۳۳٫

صحن قمی ها

درجانب غربی روضه، جلو مسجد و رواق واقع است. شمال آن مسجد سنگی وجود داشته در جنوب آب انبار و خانه خادم آستانه قرار دارد. محوطه ایست ۳۰×۳۰ شکل مربع دارای جلوخان، غرفه ها و طاقچه های قرینه و غرب آن یک ایوان وجود دارد. حوض مربع شکلی در وسط آن دیده می شود. دارای دو درب ورودی است، یکی در شرق که به وسیله هشتی با صحن صفا ارتباط داشته و دیگری در جنوب که به روستای غیاث آباد راه دارد. چون در مراسم قالی شویان محل کسب پیشه وران قمی بوده، بنام صحن قمی ها شهرت یافته است.

ایوان و صحن سردار

در جانب شرقی بقعه تالاری است که از آثار سردار کاشی (ماشاء الله خان) سال ۱۲۹۶ شمسی است و گلدسته ها بر فراز آن ساخته شده است.
در این ایوان صفه ای از آثار مولانا محسن فیض کاشانی بوده، که با مدرسه بسیار زیبا مزین به کاشی کاری همزمان ساخته شده و سردار کاشی آن را برای نوسازی خراب کرده به صورت کنونی ساخته است. در هر طرف این تالار حجره تحتانی با غرفه فوقانی و تالارچه ای در جلو آن به داخل ایوان بنیان شده است که آراسته به نقاشیهای رنگین با تصاویر از علی مرتضی و حسنین و خواص صحابه آن حضرت، چون سلمان، مقداد، ابوذر و بلال است.
جلو ایوان سردار محوطه ایست به وسعت ۳۰×۳۸ متر که ضلع جنوبی و شمالی آن دارای چند اتاق و در ضلع شمالی آن دو عمارت در دو طبقه هر یک دارای چهار اتاق تیرآهن پوشش قرار گرفته بوده است، که اهالی فین ساخته بودند. اخیراً ساختمانها را خراب کرده و برای ترمیم و عمران آن برنامه ای به سبک جدید در دست اقدام است. قرار است در صحن تغییرات بنیادین داده شود.
قابل ذکر است که این محوطه قرنها مدرسه علمیه طلبه نشین بوده و تربیت یافتگان علامه فیض کاشانی دستورات دینی را به قراء اطراف منتقل می کردند.
مقبره سهراب سپهری (۲۳) اهل کاشان در این صحن وجود دارد.

اهمیت نفایس آستانه مقدسه

در سال ۱۳۱۴ شمسی آقای علی اصغرخان حکمت وزیر معارف و اوقاف برای تأسیس موزه به قم آمده، آقای سپهبدی را مأمور کرد در مشهد اردهال به کاوش پرداخته و اشیاء قابل توجه به چنگ آورد. وی به جستجوی برخاسته و تیغه ناهمرنگی داخل حرم توجه وی را به خود جلب کرد. به خرابی تیغه دستور داد، اکثر اشیاء عتیقه ای که به موزه های ایران باستان و قم انتقال یافت از همین جا به دست آمده. باید به متولی امین وقت احسنت گفت، که هنگام فرار افغانها از قم به جانب کاشان به محض شنیدن خبر دستبرد آنان به آستانه قم، هر چیز ارزنده ای را به طور محرمانه درون محفظه نهاده جلو آن را تیغه کشید.

مجدالملک بنیانگذار بقعه در مشهد اردهال

از وزیران بزرگ دولت سلاجقه ابوالقاسم مجدالدین عبیدالله کاشی، وزیر کریم، هنرمند، کارآگاه و نیکوکار سلطان برکیارق فرزند ارشد و والی عهد سلطان ملکشاه سلجوقی بوده است. مجدالملک از منشیان دیوان ملکشاه بود که تدریجاً مورد اعتماد وی گردیده، رئیس دیوانخانه ی او شد. در موقع عزل خواجه نظام الملک که تغییرات مهمی در مشاغل ارکان درباری دادند، عمده کارها بدست مجدالملک از وزرای نامی ملکشاه بود.
برکیارق مجدالملک را وزیر خود گردانید. مجدالملک وزیری عدالت پیشه، عاقل و عالم بود که آثار برجسته وی در مکه معظمه، مدینه طیبه، امامین کاظمین، بغداد و ایران فراوان است، در بقعه عبدالعظیم حسنی ری. مشهد سلطانعلی در اردهال و مشاهد بسیاری از سادات علوی و اشراف فاطمی وجود دارد.
احسانهای وی درباره ی سادات، در مشاهد متبرکه و عطایای وی نسبت به فقراء زیاد بوده، بنیان مشهد برای نخستین بار در قرن ششم پدیدار گشت و بانی آن ابوالقاسم مجدالدین عبیدالله کاشی وزیر بود. هر چند کتیبه ای در این بقعه از آثار اولیه که آجری هم بوده است باقی نمانده، ولی تا این حد مکشوف است که بنیانگذار آن مجدالملک وزیر بزرگوار در ثلث اول قرن ششم بوده است. امیران جسور شبانه به خرگاه هجوم برده، مجدالملک را گرفته خنجر آگین ساختند و سپس از پادشاه پوزش طلبیدند و برکیارق شبانه دستور نقل جنازه آن وزیر را به قم صادر فرمود: جسد مجدالملک را با تجلیل وارد قم ساخته در گنبدی که به نام سعد سعید مشهور است به امانت سپردند.
در صفحه ۱۲۷ تا ۱۲۵ از دیوان سید ابوالرضا فضل الله الحسینی الراوندی قصیده ای در مدح مجدالدین که از بزرگان عصر خود بوده، می نویسد: روز جمعه ششم جمادی الاخر سال ۵۳۵ وفات یافته، جنازه او را به مشهد بارکرس حمل کردند و فردای آن روز سید جلیل ابوالرضا راوندی بر او نماز خواند و جماعت بسیاری در نماز او حاضر شدند، به طوری که از روزهای تاریخی شد. دائماً این بقعه و بارگاه مورد توجه بزرگان و سلاطین بوده، بر تعمیرات آن می افزودند.
نویسنده علامه شیخ عبدالجلیل الرازی قزوینی هم در کتاب جامع خود به نام النقض که در سال ۵۵۶ تألیف گردیده، ضمن تمجید از حسن دینداری مردم کاشان به زینت اسلام و نور شریعت و ایجاد مساجد و مدارس بزرگ مجدیه شریفه و عزیزیه آن شهر، از بنای این مشهد امامزاده علی بن باقر (علیه السلام) ببارکرسف از ناحیه مجدالدین یاد کرده است. آن را دارای زیب و زینت، عدت و آلت و برکت اوقاف بسیار و خدام خوانده است.
عالم معتمد علامه ضیاء الدین سید ابوالرضا فضل الله الحسینی القاسانی، از علمای قرن ششم متوفی به سال ۵۸۸ که مقبره او نزدیک مسجد جامع کاشان می باشد. در قسمتی از قصاید دیوان خود، در وصف هجوم ملک سلجوقی ابن محمد بن ملکشاه به باکرسف و همچنین در ستایش احداث ساختمان بقعه و بارگاه به دست مجدالدین قصیده مستقلی سروده است. در بنای مشهد از خانه ها، مسجدها، مدرسه ها، قنوات، کاروانسراها، آب انبار، حمام، احداث نهرها، ایجاد باغ و بستان و جسرها درجوار آن به اسامی وی خبر داده است، که عنوانش چنین است: «قصیده فی بناء مجدالدین لمشهد بارکرسب» از مجموع این آثار چنین بر می آید که بنای مزبور نخستین مشهدی که در بارکرسف بنیان گردیده است و قبلاً بقعه و قبه ای در آنجا وجود نداشته است.
براساس گزارشی که غیاث الدین جمشید بن مهدی دلیجانی به سال ۹۵۱ هـ در نسخه خطی کتاب «تبویب الأمالی» ثبت کرده: «در ذیقعده ۵۲۹ هجری نوشته ای بر روی پوست، درمشهدی که در روستای «بارکرز»است پیدا شده، در این نوشتار آمده است: اینجا قبر یکی از فرزندان رسول اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) ابوالحسن علی بن محمد بن علی. … ابی طالب است. ساختمان این گنبد به فرمان همسایه نالایق، بنده گنه کار و روسیاه: طاهر بن محمد بن حسین بن بهروز، بتاریخ ماه صفر سنه ۱۴۵ هجری انجام یافت» در پشت این پوست نوشته شده: (کل نفس ذائقه الموت) در آن تاریخ درحدود سی سال از شهادت آن حضرت می گذشت.

بارگاه حضرت سلطان حسین در باریکرسف

مرقد شاهزاده حسین تقریباً ۸۰۰ متری مقبره حضرت سلطانعلی بن محمد باقر (علیه السلام) واقع است. در مظهر چشمه، گنبد و بارگاه سلطان حسین وجود دارد، در همین حدود مراسم قالیشویان انجام می گیرد.
درکتیبه ای که روی درب بقعه منبت گردیده، سلطان حسین را فرزند بلافصل امام باقر برادر علی الطاهر خوانده است، درصوریتکه امام باقر را فرزندی به نام حسین نبوده است.
مقبره وی دارای بقعه، رواق و صحن از آثار قرن هشتم یا نهم هجری است. بر فراز بقعه گنبدی است هرمی شکل، از آثار قبل از صفویه به ارتفاع ۱۲ متر آراسته به کاشیهای فیروزه فام.
در مدخل جنوبی بقعه دربی چوبی با دو لنگه از آثار صفویه دیده می شود که باستانی است و روی قاب در هر لنگه چهار نام علی به طور معکوس منبت کاری شده است و روی هر دو لنگه عبارت ذیل منبت گردیده است.
گشاده باد به دولت، همیشه این درگاه
بحق اشهد ان اله الا الله
عمل استاد قنبر علی
وقف آستانه مقدسه امامزاده سلطان حسین نمود، این در را میرزا السمعیل بن میر فتحی الحسینی المشهدی به تاریخ شهر ربیع الاول ۱۰۷۷
در جلو حرم صحنی است به شکل مربع مستطیل به وسعت ۱۵× ۲۳ متر، مشتمل بر حجره های متعدد با ایوان جلو، جهت سکونت زوار که آب چشمه سلطان حسین از زیر بقعه آمده از وسط صحن جاری است و در طرفین نهر اشجار وجود دارد.

چگونگی گنبد حضرت سلطان محمود علوی

روستای علوی در پنج کیلومتری مشهد واقع است که اکثر ساکنین آن سادات هستند، در قرن چهارم بلکه پنجم موجودیت یافته است. در این روستا گنبدی است از سلطان محمود که او را از احفاد امام محمد باقر می خوانند، چون سادات با ورود به ایران پراکنده شده اند، در کتاب انساب هم کمتر نامبرده شده اند. می توان گفت نامبرده برادر اسماعیل فرزند عبدالله افطح ابن امام محمد باقر (علیه السلام) می باشد.
بقعه سلطان محمود در نقطه مرتفعی از روستا قرار دارد و سبک بنا نمایانگر این است که از آثار قرن نهم باشد. بر فراز آن گنبدی است هرمی شکل، دوازده ترکی مزین به کاشیهای فیروزه ای که منتها الیه آن کتیبه ایست به خط ثلثی که روی آن به نقل اهل محل صلوات نوشته در جنوب بقعه ایوانی است و در دو طرف ایوان حجره ایست و جلو آن حوض با اشجار کهن دیده می شود. بر در ورودی سمت جنوب نوشته شده که این در بوسیله استاد قنبرعلی در تاریخ ۱۰۷۷ هجری قمری ساخته شده است.
در وسط بقعه مرقدی است و روی آن صندلی چوبی نفیس منبت و جلو آن ضریح مشبک است که روی آن اسامی چهارده معصوم (علیه السلام) با خطی زیبا نوشته شده و در آخر آن آمده است که این صندوق و بنای عمارات بوسیله خواجه شهاب الدین علی تیمور در تاریخ ۹۵۲ هجری قمری در زمان طهماسب صفوی ساخته شده است. صندوق تاکنون سالم مانده و دارای کتیبه های چندی است که در طرف جنوبی منبت گردیده به شرح ذیل: (قد توفق بصنع هذا الصندوق و بناء هذه العماره تقربأ الی الله تعالی کهف الوزراء و عون الفضلا المولی خواجه شهاب الدین علی تیمور فی شهور سنه ۹۵۲٫

شاهزاده زید و سید نورالهدی

شاهزاده زید: درچهار صد متری شرق مرقد مطهر علی ابن باقر(علیه السلام) در دامنه کوه زیارتگاهی با داشتن ضریح قرار دارد، که این مقبره را مدفن شاهزاده زید از اعقاب امام علی النقی (علیه السلام) می دانند.
نورالهدی: امامزاده ای در کنار راه کاشان به مشهد اردهال مقابل روستای علوی، در دامنه کوه مدفون است. بنا به گفته ی عده ای این امامزاده سید ابوالقاسم نام دارد.
کتاب مزارات علویین تألیف سید شهاب الدین مرعشی الحسینی النجفی، نورالهدی را از ذریه حضرت علی بن باقر (علیه السلام) می داند. اخیراً در مورد تعمیرات، توسعه بنا و عمران این امامزاده اقدامات زیادی شده است.

پی‌نوشت‌ها:

۱- خاوه، کرجار، کرمه، جوشق، سینقان، توت، مزوش، هستیجان.
۲- آل احمد، جلال. ارزیابی شتابزده
۳- مرتضی، اخوان، آداب و سنن اجتماعی فین کاشان، ۱۳۷۳، ص ۹۳- ۹۱٫
۴- عبدالرحیم، کلانتر ضرابی (سهیل کاشانی) تاریخ کاشان، ۱۳۴۴، ص ۱۰۷٫
۵- حاج سید عزیزالله، امامت کاشانی سلطانعلی و هلال بن علی، قم: چاپخانه علمیه، ۱۳۷۵، ص ۱۷٫
۶- حجه الاسلام علی، تشکری، ستارگان فروزان، کاشان: چاپخانه ربانی، ۱۳۴۸، ص ۶۶٫
۷- حسن، نراقی، تاریخ اجتماعی کاشان، ص ۴۶٫
۸- محمد جواد نجفی، ستارگان درخشان، ج ۷، ۱۳۶۲، ص۱۶۲٫
۹- محمد شریف، رازی، کرامات صالحین، ۱۳۷۴٫
۱۰- عبدالجلیل بن ابی الحسین ابن الفضل، رازی قزوینی النقض. ۵۶۰ هجری قمری.
۱۱- به نقل از روزنامه، شهید اردهال، شماره ۴۸، ۱۰/ ۷/ ۶۲٫
۱۲- جلال آل احمد، ارزیابی شتابزده.
۱۳- رحمت الله، زکائی چاپخانه بهمن، ۲۵۳۶٫
۱۴- روزنامه کیهان، ص ۱۷، ۶ مهر ۱۳۷۳، شماره ۱۵۱۶۹٫
۱۵- روزنامه، همشهری، سه شنبه، ۱۳/ ۷/ ۷۸٫
۱۶- تلخیص از کتاب: حضرت آیه الله ملا عبدالرسول، مدنی، تذکره جناب سلطانعلی بن امام محمد باقر (علیه السلام)، ۱۳۲۵٫
۱۷- قدیم، از متولی تحویل می گرفته.
۱۸- ساکنین محله صفریها، واقع در روستای غیاث آباد مشهد اردهال.
۱۹- روستای نشلج، درهشت کیلومتری جنوب شرقی مشهد اردهال واقع شده است.
۲۰- فرزند حاج سید محسن، حسنی مشهدی، مؤسس خاندان محسنی واردهالی.
۲۱- میر طالب: متولی.
۲۲- سهراب سپهری شاعر و نقاش، کاشان. وفات ۱۳۵۹٫
۲۳- برادر زاده اش، حاج آقا باقر و فرزند وی: حاج سید عبدالحسین آل یاسین، نایب التولیه.

منبع؛ محسنی، علی؛ (۱۳۸۶) نور باقر (علیه السلام): مروری بر زندگی حضرت علی ابن باقر فرزند شهید امام پنجم علیه السلام مدفون در خاک مقدس مشهد اردهال (کاشان)، قم، مشهور، چاپ دوم.

در تاریخ ۱۱ / ۰۶ / ۱۳۹۳ توسطروابط عمومی آستان مقدس حضرت زینب ( علیها السلام ) | هیچ نظری »

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

آخرین ها

آستان مقدس حضرت زینب بنت موسی (ع)    -     POWERED BY ALA.org.ir