گنجینه

 حضرت زینب بنت موسی بن جعفر (علیهم السلام)

در کتاب های تاریخ و انساب تعداد فرزندان حضرت موسی بن جعفر (علیهماالسلام) را از ۳۰ تا ۶۰ نفر برشمرده اند و در کتاب های «المجدی فی انساب الطالبیین»، «کشف الخبیه عن مقبره الزینبیه (گوهر نهفته)» و «تاریخچه ارزنان و مقبره علیا جناب زینب خاتون (خواهر خورشید)» ۵۹ نفر (۳۷ دختر و ۲۲ پسر) گفته شده است که در بین اسامی دختران حضرت ۳ نفر به نام زینب (زینب کبری، زینب وسطی و زینب صغری) ذکر شده است.

نقل قول در خصوص اینکه حضرت زینب (علیهاالسلام) مدفون در ارزنان اصفهان کدامیک از ۳ زینب است، متفاوت است: بعضی ایشان را زینب کبری و برخی زینب صغری می دانند ولی با توجه به قرائن و شواهد تاریخی و مطالب مندرج در کتب فوق الذکر «زینب کبری بنت موسی بن جعفر (علیهم السلام)» با همسر خود به مصر رفته است و در آن جا فوت می کند و مدفون می شود (که بعضی ایشان را به اشتباه حضرت زینب دختر بزرگوار حضرت امیرالمومنین (علیه السلام) می نامند.) و لذا قول اینکه حضرت زینب (علیهاالسلام) مدفون در ارزنان همان «زینب صغری» می باشد، قوی تر به نظر می رسد.

در کتاب های تاریخی و انساب مطلبی در مورد زینب وسطی ذکر نشده است.

همچنین در کتاب «زینب دختر امام کاظم (علیه السلام)» نوشته «علامه سید محمدمهدی فقیه بحرالعلوم» حدود ۶ امامزاده که معروف به «زینبیه» می باشد را معرفی کرده است که قول زینب مدفون در ارزنان اصفهان به عنوان دختر حضرت موسی بن جعفر (علیهماالسلام) بیشتر می باشد.

علت حضور حضرت زینب (علیهاالسلام) در منطقه ارزنان:

نقل قول اول: تعدادی از اولاد حضرت امام کاظم (علیه السلام) و خاندان امام رضا (علیه السلام) از مدینه روانه خراسان شده و از ساوه گذشته و به قم رسیدند و پس از آن که خبر شهادت حضرت رضا (علیه السلام) به آن ها رسید، از علویین هر کدام در محلی از شهرهای ایران متوقف و به عراق عرب و حجاز برنگشتند و تعدادی از آن ها از جمله: هارون بن موسی (امامزاده هارونیه)، ابراهیم بن موسی (امامزاده نرمی)، زینب بنت موسی (مدفون در ارزنان)، فاطمه صغری (امامزاده ستی فاطمه) و محموده بنت موسی (امامزاده محموده دولت آباد) از قم به اصفهان آمدند.

اما علت اینکه بقعه حضرت زینب بنت موسی بن جعفر (علیهم السلام) شهرتش مانند بقعه حضرت معصومه (علیهاالسلام) در قم نشده است از آن رو بوده که مردم قم از پیشین ایام شیعه بوده اند و شیعیان اهمیتی بدان دادند، اما از آن زمان اهل اصفهان بعضی سنی و پاره ای از نژاد خوارج و نواصب بودند و چندان اهمیتی به علویین نمی دادند و لذا حضرت زینب (علیهاالسلام) به صورت گمنام در ارزنان زندگی می کرده است.

نقل قول دوم:  در زمان حضرت رضا (علیه السلام) و ولایت عهدی آن حضرت عده زیادی از امامزادگان بزرگوار از پسر و دختر از مدینه به شهر اصفهان آمدند و پس از دریافت خبر شهادت حضرت رضا (علیه السلام) در این شهر و روستاهای اطراف آن ساکن شده، زندگی کرده و وفات یافته اند.

البته سند قول دوم ضعیف بوده و قول اول در کتب تاریخی بیشتر مطرح شده است.

 حضرت زینب بنت موسی بن جعفر (علیهم السلام)

حضرت زینب (علیها السلام) پس از حضور در اصفهان در روستای ارزنان که از دهات بخش قهاب اصفهان بود و قدمت آن به بیش از ۷۰۰۰ سال پیش می رسد و از قدیم علما و مشاهیر زیادی در آن جا زندگی می کردند، ساکن شدند و پس از وفات در قبرستانی که متعلق به روستای ارزنان بوده است مدفون و سپس برایشان مقبره آجری کوچکی ساخته می شود ولی کسی ایشان را به عنوان فرزند حضرت موسی بن جعفر (علیهماالسلام) نمی شناخته است.

حضرت زینب (علیهاالسلام) از زنان فاضله، عالمه، فرهیخته و فعال و دارای موقعیت اجتماعی در منطقه ارزنان بودند و اکثراً ایشان را به نام «بی بی زینب» یا «زینب خاتون» می شناختند.

در حاشیه کتاب «المجدی فی انساب الطالبیین» اثر شیخ ابوالحسن عَمری معروف به «ابن صوفی نسابه» – از عالمان سده پنجم هجری قمری- در ذیل اسامی فرزندان حضرت امام کاظم (علیه السلام) نوشته شده است:

«سمعت عن الامیر محمد هادی بن الامیر لوحی المورخ ، اِنَّ بیجه زینب المدفونه فی قریه ارزنان من قری اصبهان هی بنت موسی الکاظم صلوات الله علیه بلاواسطه»

شنیدم از میر محمد هادی (تاریخ نگار و از علمای زمان علامه مجلسی متوفی ۱۱۱۳ ه.ق): قبری که در روستای ارزنان به بیجه زینب شهرت یافته ، دختر بلا فاصل حضرت امام موسی کاظم (علیه السلام) است .

برخی اشکال کرده اند که این عبارت در حاشیه کتاب بوده است و نه در متن کتاب، و این موضوع گویای این است که عبارت فوق الذکر بعداً به کتاب اضافه شده است و منسوب به شیخ ابوالحسن عَمری نمی باشد که پاسخ این است که جناب میر محمد هادی میرلوحی خود از اعاظم علماء و مورخین معتبر شیعی زمان علامه مجلسی (ره) بوده و به قول ایشان هم می شود اعتماد و اطمینان نمود.

با اینکه این عبارت در کتاب المجدی نوشته شده بود و مرحوم میرزا مهدی خان بدایع نگار نیز در کتاب خود «بدایع الانوار»  این جمله را از کتاب المجدی آورده است ، ولی کمتر مورد توجه عالمان و نسب شناسان قرار گرفته بود، تا آنکه محدث بزرگ، مرحوم آیت الله شیخ عباس قمی (متوفای بهمن ماه ۱۳۱۹) پس از مطالعه و دقت نظر در این عبارت، به حاج سید سعید طباطبایی نائینی در فروردین ماه سال ۱۳۱۲ مأموریت دادند، تا پیرامون این قبر و روستای اَرزنان تحقیق نموده و نتیجه را اعلام دارد .

ایشان پس از مشورت با عده ای از علماء و مطلعین محلی و جستجو در اطراف اصفهان پی می برد، مقبره ای با صحن و گنبد آجری در روستای اَرزنان به نام «بچه زینب» وجود دارد که در بین اهل محل و دیگران منسوب به یکی از دختران حضرت امام موسی بن جعفر (علیهماالسلام) می باشد لذا وی گزارشات و مستنداتِ تحقیقات را برای محدث قمی (ره) ارسال داشته و ایشان پس از یقین به موضوع، در کتاب منتهی الامال همراه با نام بردن از اسامی دختران حضرت امام موسی بن جعفر (علیهماالسلام) می نویسد: در نسخه ای از انساب مجدی دیدم نوشته بود … سپس ترجمه عبارت فوق الذکر را آورده است.

لذا شیخ عباس قمی (ره) پس از احراز و اتقان، برای چند تن از علمای بزرگ اصفهان همچون آیت الله سید ابوالقاسم نجفی دهکردی و آیت الله شیخ محمدحسین فشارکی نامه می نویسند و تأکید می کنند که حضرت زینب (علیهاالسلام) مدفون در ارزنان دختر بلافصل حضرت موسی بن جعفر (علیهم السلام) می باشد.

پس از انتشار این خبر در شهر اصفهان، مردم دین باور و دوستدار ائمه و خاندان عصمت (علیهم السلام) جهت درک فیوضات این بانوی مکرمه به آن محل روی آورده و هر روز بر تعداد زائران افزوده شد و مقبره ای که سال ها در غربت قرار داشت، رونق یافته و علما و مجتهدین شهر اصفهان از جمله آیت الله سید ابوالقاسم دهکردی (که از اعاظم بزرگ شیعه و استاد بزرگانی همچون حضرت امام خمینی (ره)، آیت الله مرعشی نجفی و حاج آقا رحیم ارباب بود و در حرم مطهر حضرت زینب (علیهاالسلام) مدفون می باشد.) علاوه بر آنکه خود به زیارت می رفتند، مردم را نیز به این مهم ترغیب می نمودند.

در سال ۱۳۵۲ ه.ق حجت الاسلام آقامیرزا محمدعلی معلم حبیب آبادی از محققین حوزه علمیه اصفهان به دستور آیت الله شیخ محمدحسین فشارکی کتاب هذا کشف الخبیه عن مقبره الزینبیه و در سال ۱۳۷۲ه.ش جناب آقای سیدمصلح الدین مهدوی به سفارش مدیرکل وقت اداره اوقاف استان اصفهان کتاب تاریخچه ارزنان و مقبره علیا جناب زینب خاتون پیرامون حضرت زینب بنت موسی بن جعفر (علیهم السلام) را به نگارش در آورده اند.

علت مجهول بودن قبور بسیاری از امامزادگان واجب التعظیم

علت مجهول بودن قبور بسیاری از امامزادگان واجب التعظیم و همچنین علماء و محدثین و اصحاب ائمه معصومین (علیهم السلام) در قرون اولیه اسلام تا حدود قرن پنجم وجود مخالفین و دشمنان از غیر شیعه بوده که نسبت به دوستان خاندان عصمت و طهارت (علیهم السلام) به خصوص سادات محترم و ذراری رسول اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) علناً دشمنی می کردند، ان ها را اذیت می نمودند، به زندان می افکندند و بالاخره شهید می نمودند.

در زمان خلفاء بنی امیه و بدتر از آنان بنی عباس بسیاری از بزرگان سادات برای نجات خود و رهائی از زندان و شکنجه در آن و همچنین دیگر مصالح مجبور شدند از مدینه مهاجرت کرده و گمنام در شهری دیگر در حال تقیه زندگی کنند. حتی برخی از آن ها ازدواج می کردند ولی جرأت گفتن نسب خود حتی به همسر خود را هم نداشتند.

کار دشمنی و عناد بنی امیه و بنی عباس با خاندان نبوت تا جائی بود که حضر فاطمه زهرا (علیهاالسلام) در مدینه وفات یافتند و مزار مبارکشان نامعلوم است. حتی مزار امیرالمومنین (علیه السلام) تا سال ۱۵۰ ه.ق مخفی بوده است و در زمان امام جعفر صادق (علیه السلام) بر ملا شد و وقتی امامان معصوم مزارشان این چنین مشخص نباشد قبر دیگر فرزندانشان به طریق اولی مخفی است.

سن و سال حضرت زینب (علیهاالسلام)

کلمه «بیحه» یا «بیجه» عربی و به معنی «بی بی» یا «خاتون» می باشد که متأسفانه به جهت بی توجهی در نوشتن در چاپ های قدیم برخی کلمه «بیجه زینب» را به اشتباه «بچه زینب» خوانده اند در صورتی که ایشان به دلایل زیر زن کامله و رشیده ای بوده اند:

۱٫­ در سال ۱۲۵۰ ه.ق (حدود ۱۹۰ سال قبل) و در زمان ظل السلطان در وقف نامه کراج و اسوارچی که اصل آن تقریباً از سیصد سال قبل است (حدود ۴۹۰ سال قبل) و به تأیید علمای بزرگ وقت نیز رسیده است، قید شده است: «حضرت زینب خاتون که همشیره بزرگ حضرت امام رضا علیه الاف التحیه و الثناء و حضرت معصومه خاتون بوده و می باشد»

با توجه به اینکه حضرت امام رضا (علیه السلام) در سال ۱۴۸ ه.ق متولد شده اند و در سال ۲۰۳ به شهادت رسیده اند و با عنایت به وقف نامه فوق حدود سن حضرت زینب (علیهاالسلام) باید بالای ۵۵ سال باشد.

۲٫ با توجه به زیارت نامه مخصوصه حضرت زینب بنت موسی بن جعفر (علیهم السلام) که می فرماید: … ایتها الفاضله الرشیده، ایتها العالمه الجلیله و از عبارت فاضله و عالمه موقعیت علمی ایشان ایفاد می شود و به خصوص اینکه حضرت محدثه بوده اند و در سلسله راویان احادیث فواطم جزء راویان حدیث می باشند.

از کلمه رشیده مشخص می شود که ایشان از لحاظ سنی زن کامله ای بوده است و صفت «صغری» در پسوند نام مبارک حضرت به خاطر تمایز با دو خواهر حضرت که از ایشان بزرگتر بوده اند، می باشد نه اینکه ایشان کم سن و سال بوده اند.

۳٫­ یکی از دختران با فضیلت امام موسی کاظم (علیه السلام)، زینب است . مادر ایشان «ام ولد» نام دارندکه در منابع رجالی، تاریخی و انساب، نام ایشان و مادر گرامیشان آورده شده است، این مطلب نشانگر آن است که ایشان فرزندِ بلاواسطِ امام موسی کاظم (علیه‌السلام) است و درای فضل و کمال بوده و علامه محمد باقر مجلسی از کتاب «مسلسلات» ابن جوزی روایتی را بیان می‌کند که در سلسله سند آن حضرت زینب بنت موسی بن جعفر (علیهم ‌السلام) حضور دارد که او از عمه خویش فاطمه دختر امام جعفر صادق (علیه‌السلام) برای فاطمه دختر امام رضا (علیه‌السلام) روایت کرده است.

از این روایت چند مطلب به دست می آید:

الف.­ زینب دختر امام کاظم (علیه‌السلام) از محدّثات شیعه و راوی حدیث بوده و در بین دختران امام نبوغ و فضیلتی داشته است و لذا محدثه بودن ایشان دلالت بر جایگاه علمی و معنوی ایشان دارد.

ب.­ این روایت به حدیث فاطمیات (فواطم) نیز مشهور است؛ زیرا در سلسله سند نام هفت تن از راویان آن فاطمه بوده است.

ج.­ فاطمه دختر امام رضا علیه‌السلام از عمه‌اش زینب، روایت نقل می کند که این نشان می دهد امام رضا (علیه‌السلام) به غیر از امام جواد (علیه‌السلام) فرزندِ دیگری داشته است.

د.­ استماع حدیث در مدینه صورت گرفته؛ زیرا فرزندان امام رضا (علیه‌السلام) در مدینه سکونت داشتند.

ه.­ عمر فاطمه دختر امام رضا (علیه‌السلام) در حدی بود که در مجلس عمه‌اش زینب، حاضر شود و استماع حدیث نماید و این بدان معناست که سن فاطمه دختر امام رضا (علیه‌السلام) در حد بلوغ و قابلیت نقل حدیث را نیز داشته است؛ به بیان دیگر حضرت زینب (علیهاالسلام) میانسال بوده و قریب به چهل سال داشته است.

حدیث فواطم

حدیث فواطم که در آن راویان حدیث همگی فاطمه نام دارند که از قول حضرت فاطمه (علیهاالسلام) از قول پدر بزرگوار خود حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) نقل شده است و همانطورری که در کتاب خواهر خورشید آمده است، علیا مخدره، حضرت زینب دختر گرامی حضرت موسی بن جعفر (علیهم السلام) از جمله محدثانی است که در کتاب های حدیثی از قول او روایت نقل شده است.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

14 + 17 =

بستن